Niet meer moe na kanker door cognitieve therapie

De kanker uit het lijf, je hebt het overleefd. En dan ben je moe, vreselijk moe. Eén jaar na behandeling van kanker heeft 50 procent van alle patiënten nog altijd last van chronische vermoeidheid. Ongeveer een kwart van de overlevers van kanker is drie, vier jaar nadat zij zijn genezen, nog steeds ernstig vermoeid. In Nijmegen werd een behandeling ontwikkeld die werkt. Na deze cognitieve gedragstherapie van een half jaar is driekwart van de patiënten niet meer ernstig moe. Marieke Gielissen promoveert op 17 januari op dit onderzoek.

‘Bij de deelnemers aan mijn onderzoek is géén lichamelijke oorzaak voor de vermoeidheidsklachten te vinden,’ benadrukt Gielissen. Ook de kankersoort of de behandeling die ze daartegen hebben gehad, is niet van invloed op hun vermoeidheid. Het maakt niet uit of je nu chemo hebt gehad of bestraald bent: alle patiënten hebben een even grote kans op vermoeidheidsklachten.’

Gielissen noemt zes factoren die de vermoeidheid in stand houden:
- verwerking van het feit dat men kanker heeft gehad;
- angst voor het terugkeren van de ziekte;
- opvattingen rondom vermoeidheid;
- het slaap-waakritme;
- (lichamelijke) activiteitenpatroon;
- ervaren sociale steun en interacties.

‘Niet voor elke patiënt spelen al deze factoren mee. In de therapie die we ontwikkeld hebben, bieden we wat voor de patiënt relevant is.’ Om te illustreren hoe moe extreem moe is, haalt Gielissen een uitspraak van een patiënt aan: ‘Heb ik daar nou voor gevochten, dat ik nu niks meer kan…’ Een wandelingetje van twee minuten kan al een opgave zijn. Aan werken of een sociaal leven komen deze mensen niet meer toe.

 

‘Zie je wel, mijn lijf is helemaal kapot’
De naam zegt het al: cognitieve gedragstherapie gaat over het aanpakken van wat je doet en van wat je denkt. Patiënten kunnen bijvoorbeeld een verstoord slaap-waakritme hebben overgehouden uit de periode dat hun kanker werd behandeld. Ze zijn blijven vasthouden aan middagdutjes en hun biologische klok is ontregeld.

‘Dat is gedrag dat vermoeidheid in stand houdt’, zegt Gielissen. ‘We vragen dan wat de gewenste uitkomst is. Is dat slapen om 11 uur en om 8 uur opstaan, dan beginnen we daar direct mee. Dat klinkt makkelijker dan het is. Een ander voorbeeld van gedrag is het activiteitenpatroon. We zien twee groepen: de ene is inactief uit angst om moe te worden, de andere groep heeft juist piekgedrag. Als die patiënten een beetje energie hebben, gaan ze heel veel doen, met erge vermoeidheid als gevolg. Bij de eerste groep beginnen we direct met het opbouwen van de activiteit, bijvoorbeeld vier wandelingetjes van twee minuten per dag, en dan steeds een minuutje langer tot de persoon twee uur kan wandelen. Als je die energie eenmaal hebt, kun je het wandelen gaan inruilen voor andere activiteiten. De piekers moeten eerst leren de extremen weg te laten.’

Het cognitieve deel is er op gericht om negatieve gedachten te vervangen door helpende gedachten. Dat is iets anders dan positief denken. ‘Je hebt er niks aan om te denken ‘Ik ben niet moe, ik ben niet moe’ als je wel moe bént. Maar het kan wel helpen als je het verzet tegen de vermoeidheid, het gevoel van machteloosheid en het rampendenken loslaat en vervangt door acceptatie en vertrouwen.’

‘De dokter zegt dat het erbij hoort’
‘Een deel van de patiënten gelooft dat de klachten het gevolg zijn van de ziekte, dat er iets kapot is gegaan in het lichaam en dat er niets meer aan de vermoeidheid te doen is. Dat is niet zo,’ zegt Gielissen. ‘Oncologen en verpleegkundigen zouden daar al in een vroeg stadium over moeten praten. Kijk, als een arts zegt: daar heb je maar mee te leren leven, dat is nu eenmaal zo na jouw ziekte, dan zal een patiënt ten onrechte niet zo snel aan onze therapie beginnen. We geven vanuit het Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid (NKCV) van het UMC St Radboud dan ook veel lezingen en trainingen over de behandeling van vermoeidheid na kanker. Vermoeidheid komt niet snel aan de orde bij de nacontrole bij de oncoloog. Het zou al een enorme erkenning zijn van de klachten als er naar vermoeidheid zou worden geïnformeerd.’

Kenniscentrum
Vermoeidheid na de behandeling van kanker is al tien jaar onderzoeksthema van het NKCV. De preventie van ernstige vermoeidheid al tijdens de behandeling van kanker komt aan de orde in een nieuw promotietraject. ‘De groep mensen die kanker overleeft, groeit snel en hoewel ze genezen zijn van kanker is er nog heel veel met die mensen aan de hand. Het zou fijn zijn als we de chronische vermoeidheid kunnen voorkomen.’

Zelf gaat Marieke Gielissen door met de implementatie van de behandeling van ernstige vermoeidheid na kanker. In dienst van de Nederlandse Kankerbestrijding werkt ze aan een internationaal kennisnetwerk rond het thema en ze bekijkt hoe meer mensen van de therapie kunnen profiteren. Vermoeide patiënten na behandelingen van kanker zouden het beste geholpen kunnen worden in het ziekenhuis waar ze toch al voor nacontrole komen. Je kunt van een ernstig vermoeide patiënt tenslotte niet vragen om in de trein naar Nijmegen te stappen…”

Fatigue in cancer survivors. From assessment to cognitive behaviour therapy
Promotie 17 januari 10.30 uur; mw. drs. M.F.M.  Gielissen (Medische Wetenschappen). Promotores: prof. dr. G. Bleijenberg, prof. dr. P.H.M. de Mulder †; copromotor: dr. C.H.A.A.V.M. Verhagen.

Marieke Gielissen (Deurne, 1977) studeerde psychologie in Nijmegen met een specialisatie in de neuro- en revalidatiepsychologie. Haar promotieonderzoek bij het Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid (NKCV) van het Universitair Medisch Centrum St. Radboud getiteld ‘Cognitieve gedragstherapie om ernstige vermoeidheid en beperkingen in het dagelijks leven te verminderen na curatieve behandeling van kanker’ werd mogelijk gemaakt met een subsidie van KWF Kankerbestrijding. Dezelfde organisatie eerde haar met een fellowship voor sociaal-oncologisch onderzoek, met het NKCV als werkplek. 

Bron: Radboud Universiteit