Hoe een positieve benadering van forensisch psychiatrische patiënten terugval voorkomt

Forensische patiënten met een persoonlijkheidsstoornis, die poliklinisch behandeld worden, vallen minder snel terug in crimineel gedrag als ze tevreden zijn over hun kwaliteit van leven. Goede relaties met collega’s op het werk, gestructureerde vrijetijdsactiviteiten, maar ook de binding aan een religieuze gemeenschap hebben een positieve invloed. Het hebben van een vaste partner heeft daarentegen eerder een negatief effect op de recidive. De drie W’s (‘wonen, werken, wijf bieden voldoende structuur om op het rechte pad te blijven’), zijn daarmee definitief van de baan voor deze doelgroep. “Dat kan beter gewijzigd worden in VW; Verenigingsparticipatie en positieve contacten op het Werk”, stelt Yvonne Bouman, die op 10 december promoveert aan de Universiteit Maastricht.

In haar proefschrift ‘Quality of life and criminal recidivism in forensic outpatients with personality disorders; a Good Lives approach’, beschrijft ze haar onderzoek van de afgelopen zeven jaar. De senioronderzoeker bij de Nijmeegse Pompestichting richtte zich op de ambulante forensische psychiatrie, waar patiënten worden behandeld die een delict hebben gepleegd, of dat mogelijk gaan doen. Meestal hebben deze patiënten een persoonlijkheidsstoornis en de gepleegde misdrijven zijn vaak agressief of seksueel van aard. Hun behandeling richt zich voor een groot deel op risicotaxatie: hoe groot is de kans dat de patiënt (opnieuw) in de fout gaat? “Dat is een vrij negatieve benadering”, zegt Bouman een paar dagen voor haar promotie. “Ik heb juist gezocht naar de factoren die een patiënt kunnen hélpen. Natuurlijk moeten ze gestraft worden voor het misdrijf dat ze hebben gepleegd, maar vervolgens wil je voorkomen dat ze het nog eens doen. Dan moet je verder kijken dan alleen de straf en de negatieve benadering. Het moet én én zijn.”

A good life
Een van de modellen die ze onderzocht, is het Good Lives model van Ward. Vrij vertaald stelt hij: ‘Als iemand zijn leven goed vormgeeft en er tevreden over is, is de kans op delictgedrag en –herhaling kleiner. Het kan zelfs beschermend werken, ook bij patiënten met een hoog risico op terugval.’ Bouman onderzocht in eerste instantie 135 mannelijke patiënten uit vier ambulante forensische psychiatrische centra, bij wie ze de objectieve en subjectieve indicatoren van kwaliteit van leven in kaart bracht. Ze keek specifiek naar vrije tijd, maatschappelijke participatie, religie en kerkbezoek, financiën, leefomstandigheden, legale status en veiligheid, familierelaties en gezondheid. Een half jaar later deed ze dat nogmaals, bij 102 respondenten en ruim twee jaar daarna vroeg ze de gegevens over criminele recidive op bij de Centrale Justitiële Documentatie.

Resultaten
Uit de resultaten bleek dat een betere kwaliteit van leven beschermend werkt tegen gewelddadig gedrag. Bouman: “Hoogrisicopatiënten die ontevreden zijn over hun gezondheid begaan drie keer meer delicten dan zij die tevreden zijn. Dat verschil is nog groter als je kijkt naar geweldsmisdrijven. 5,9% Van de patiënten die tevreden zijn over hun gezondheid pleegt zo’n delict, tegenover 36,8% bij de ontevreden groep.” Naast gezondheid hebben ook de financiële situatie, werk, vrijetijdsbesteding, religie en het hebben van een doel een positieve (beschermende) invloed op terugval.
Het hebben van een vaste partner werkt daarentegen averechts. Hoogrisicopatiënten met een vaste partner plegen zes keer zo veel vermogensdelicten als degenen zonder een intieme relatie. Persoonlijkheidsstoornissen gaan slecht samen met intieme relaties. Het veroorzaakt te veel spanning, waardoor patiënten ‘stoute dingen’ gaan doen.

Gevoel
Volgens Yvonne Bouman doen behandelaren van deze categorie patiënten er dus goed aan om naast risicotaxatie evenveel aandacht te besteden aan positieve factoren in het leven van de patiënt. “Meer aandacht voor het gevoel dat de patiënten hebben over hun leven. Dat levert belangrijke informatie op over de patiënt en verbetert ook de relatie met de behandelaar. Er zijn al een paar poliklinieken in het land die deze strategie toepassen en het vakgebied is er ook zeker aan toe. Maar dit soort vernieuwingen in de forensische psychiatrie heeft doorgaans veel tijd nodig om echt te ‘landen’. En het politiek klimaat in Nederland op dit moment helpt daar helaas ook niet bij.” Of zoals Bouman het formuleert in de zesde stelling bij haar proefschrift: ‘De introductie van het “Good Lives” model in de Nederlandse forensische psychiatrie zal op dit moment nauwelijks de handen op elkaar krijgen: repressie is in de mode.’

De Ruiter
Een van Boumans promotoren, prof. dr. Corine de Ruiter, hoogleraar Forensische Psychiatrie aan de Universiteit Maastricht, ageert hier al een aantal jaren tegen. “Straffen leidt niet tot terugdringen van criminaliteit”, is haar overtuiging. “De meeste criminaliteit komt voort uit psychiatrische problematiek, in combinatie met verslaving en een gebrekkige sociale binding. Ik zie niet in waarom iemand met een depressie of eetstoornis fundamenteel anders is dan iemand met een persoonlijkheidsstoornis.” Boumans tweede promotor, prof. dr. Aart Scheene, hoogleraar Psychiatrie in het AMC, valt bij: “Het gaat erom te voorkomen dat gestoorde mensen anderen de schedel inslaan. Dan zou je toch denken dat alles wat maar enigszins kan bijdragen aan een positieve uitkomst, met beide handen wordt aangegrepen. In het huidige PVV-achtige klimaat is de forensische populatie steeds meer in een hoek gedreven.”
Ondanks het politieke klimaat en de traagheid waarmee evidence based kennis doordringt in de forensische psychiatrie, ziet Bouman hier en daar wel behandelaren aan de slag gaan met de beschermende factoren. “Daar word ik al een beetje gelukkig van. Men heeft het blijkbaar begrepen”, besluit ze.

Met dank aan het AMC-magazine.
Yvonne Bouman is senioronderzoeker bij de Pompestichting in Nijmegen en promoveert aan de Universiteit Maastricht op 10 december 2009. Haar proefschrift, getiteld ‘Quality of life and criminal recidivism in forensic outpatients with personality disorders; a Good Lives approach’, is te verkrijgen via y.bouman@pompestichting.nl

Bron: Universiteit van Maastricht