Dwang Buitenkinderen in een omgekeerde wereld

Het is een precair onderwerp. 'Wat gebeurt er met de kinderen, dat is het laatste heilige huisje rond dwangstoornissen,' zo omschrijft Marionne Bartels het probleem. 'Mensen reageren vaak bijzonder heftig als ze op hun ouderschap worden aangesproken, alsof ze niet van hun kinderen zouden houden. Maar aan die liefde wordt niet getwijfeld. Juist die liefde is de beste motivatie om een dwangstoornis leefbaar te maken voor alle betrokkenen.'

Kinderen zijn in relatie tot hun ouders van nature de afhankelijke partij zijn en vaak tot in het oneindige loyaal. Het is niet aan het kind om grenzen te stellen zoals partners dat kunnen. Het is het kind dat grenzen nodig heeft om zich veilig en geborgen te kunnen voelen en dat die grenzen moet kunnen overschrijden om uit te vinden waar het zelf staat. De problemen blijven vaak verborgen. 'Soms zelfs voor de andere ouder,' vertelt Marionne. 'Als we het clichégezin als voorbeeld nemen: Vader komt 's avonds thuis, alles ziet er pico bello uit, het eten staat op tafel, de boel is aan de kant en de kinderen zijn vrolijk. Wat hij niet ziet is dat de kinderen blij zijn omdat ze eindelijk hun energie kwijt kunnen nadat ze drie uur lang stil op de bank hebben gezeten omdat moeder moest schoonmaken. En de kinderen voelen haarfijn aan dat het niet de bedoeling is om bepaalde zaken te vertellen, ook al is het aan hun vader.'

Eten dat niet op tafel komt voordat de dwang het toelaat
Dwang kan een enorme impact hebben op de omgeving, al zijn er natuurlijk allerlei gradaties. Van de gezinsleden vragen of ze in huis niet op schoenen willen lopen, is niet zo gek. Maar het wordt anders als kinderen bij thuiskomst hun kleren uit moeten trekken en geheel en al worden afgeschrobd. Als luiers alleen op vaste tijden en met behulp van lange rituelen verschoond kunnen worden. Speelgoed dat er alleen is om naar te kijken, of op plaatsen ligt die taboe zijn. Vriendjes die niet welkom zijn. Eten dat niet op tafel komt voordat de dwang het toelaat. Marionne heeft gevallen meegemaakt waarbij de grens met mishandeling of verwaarlozing akelig dicht in de buurt kwam en soms zelfs overschreden werd: 'Bij een psychose of agressie wordt er over het algemeen sneller ingegrepen omdat het zichtbaarder is voor de omgeving.'

Onderdrukte schuldgevoelens maken de situatie alleen maar erger
Het is niet dat degene met dwang zich niet schuldig voelt. Het treurige is dat het schuldgevoel vaak aanleiding geeft tot nog meer dwang. Zo wordt de situatie voor de kinderen alleen maar erger. Want kinderen zijn niet kritisch op hun ouders. Ze kennen niet anders en aanvaarden de thuissituatie als het ijkpunt waartegen de rest van de wereld wordt afgezet. Ze internaliseren alles wat hen geleerd wordt, zo ook de stress en de paniek van een leven waarin de dwang regeert. 'Het is schrijnend om te zien hoe sommige kinderen gefocust raken op het `niet fout' doen. Dat verstoort de natuurlijke ontwikkeling. Ze zouden bezig moeten zijn met het ontdekken van zichzelf en van hun plek in de wereld. De ruimte om fouten te mogen maken is daarbij essentieel.'

Een buitenkind moet ook naar binnen kunnen
'Ik kan me best voorstellen dat een ouder met dwang gevangen raakt in een vreemde roes, weinig contact meer heeft met de wereld, waardoor de toets met wat `normaal' is verloren gaat. Soms wordt de aanpassing die kinderen moeten doen zelfs neergezet als een karaktertrek van het kind zelf. `Mijn kind is een buitenkind, die zit nu eenmaal niet graag binnen.' Terwijl dat de omgekeerde wereld is: Het kind speelt buiten omdat het niet binnen mag zijn. Wanneer je open met die ouders verder praat, zie je dat achter de ontkenning van het probleem haast altijd een schier ondragelijk schuldgevoel verborgen zit. Mensen gaan soms helemaal stuk wanneer ze tot zich door laten dringen dat hun kind lijdzaam de opgelegde, ingewikkelde route door het huis volgt, of lijkbleek wordt van schrik wanneer het per ongeluk een beker melk omgooit, of dat het onnatuurlijk lang stil zit te wachten tot het mag bewegen.'

KOPP-projecten
Wanneer je de moed hebt om onder ogen te zien wat de dwang je kinderen aandoet, ben je al een eind op weg naar een betere situatie. 'Ik wil ouders niet zo aanspreken dat ze gaan denken dat de dwang de deur uit moet omdat ze anders slechte ouders zijn, maar ik wil wel het probleem op de kaart zetten, zodat mensen hun ogen openen voor de verantwoordelijk die ze hebben om de ontwikkeling van hun kinderen zo min mogelijk nadelig te laten beïnvloeden door de dwang.' Als je er zelf niet uitkomt, is de eerste stap om er met anderen over te praten. Met je partner, familie, vrienden of buren kun je op zoek gaan naar afspraken en regelingen om dwang en kinderen niet met elkaar te laten botsen. Als dat geen soelaas biedt, kan de hulpverlening uitkomst bieden, ook voor de kinderen zelf door middel van de Kopp-projecten*. Het kan voor kinderen een weldaad zijn om met lotgenootjes en hulpverleners te praten die verder geen enkele rol in het dagelijks leven spelen en daar ook geen belang bij hebben: dan gaat het alleen maar om de kinderen zelf.

De vrijgekomen ruimte in de dwang gevuld met leven
Dwang gaat vaak samen met een perfectionistische inslag en dan kan de verantwoordelijkheid van het ouderschap zwaar wegen, want ouders zijn nooit perfect. Juist voor deze ouders is het een enorme bevrijding om met de problemen naar buiten te komen en er niet meer alleen voor te staan. Het hoeft niet perfect te zijn, als je die verantwoordelijkheid maar neemt. Uit jarenlange ervaring weet Marionne dat diep weggestopte en in stilte beleden schaamte en schuldgevoelens over de beperkingen voor de kinderen de vicieuze cirkel van de dwang tot een destructieve draaikolk kunnen maken. 'Maar als de problemen eenmaal naar buiten zijn gekomen, kan er aan oplossingen worden gewerkt. En dan blijken de kinderen ook juist supermotivators te kunnen zijn in de behandeling. Op het Marina de Wolfcentrum zien we dat sommige ouders vanaf de eerste dag helder voor ogen hebben waar ze het voor doen. En als er dan na de eerste stappen in de therapie ruimte ontstaat in de dwang komt er onmiddellijk (gezins)leven voor terug. Weer kunnen genieten van de gewone dingen. Spelende kinderen. Je kunt je niet voorstellen hoe blij ik mensen heb zien zijn omdat ze hun kinderen weer konden zien spelen zonder dat hun dwangimpulsen de boel overschaduwden.'

Marionne Bartels is hoofd klinische behandeling van het Marina de Wolfcentrum de Meerkanten te Ermelo: http://www.marinadewolfcentrum.nl/

*Kopp staat voor: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen. Info over Kopp-projecten te verkrijgen bij lokale Riagg of GGz instelling. Op http://www.ggznederland.nl kunt u zien waar deze instellingen bij u in de buurt zijn. De website http://kopp.lotgenootje.nl/ is er zowel voor kinderen als voor volwassenen.

Dit was een artikel over kinderen van mensen mete een dwangstoornis. Voor meer interessante artikelen kunt u een abonnement afsluiten bij Silhouet voor slechts 39 euro per jaar.