Oog in oog met de penaltykiller! Trainbaar of Russisch Roulette

Oog in Oog met de Penaltykiller!
Trainbaar of Russisch Roulette

“Look, if you had, one shot, or one opportunity
to seize everything you ever wanted, One moment.....
Would you capture it, or just let it slip? (Eminem, 2002)”

Penalty’s, zijn ze trainbaar of is het een kwestie van geluk. De (voetbal)deskundigen zijn het er nog niet over eens. Toptrainers als Johan Cruijff, Guus Hiddink en Leo Beenhakker schrijven het overleven van een strafschoppenreeks toe aan toeval en zijn van mening dat er tijdens de training geen tijd vrijgemaakt hoeft te worden voor het trainen van strafschoppen. Ze geven als voornaamste reden aan dat de wedstrijdomstandigheden niet na te bootsen zijn.

Maar is deze aanname niet op zijn minst twijfelachtig te noemen. Neem nou de beroemde beslissende penalty van Tsjechoslowaak Antonin Panenka (nu bekend als het panenkaatje) in de finale van het EK in 1976, over wedstrijdspanning gesproken. Was deze penalty bedacht en geoefend of was het russsich roulette wat Panenka hier speelde.

En dan nu de penalty’s waarin het mis ging. Het is misschien een beetje flauw maar je komt dan toch al vlug uit bij Clarence Seedorf. Er wordt door voetbalminnend Nederland, tijdens een penaltyreeks, toch altijd weer teruggedacht aan de gemiste strafschoppen van Seedorf. Maar we zouden het bijna vergeten. Ook Marco van Basten, Philip Cocu en Jaap Stam hebben in hun carrière een belangrijke penalty gemist. En de vraag die dan naar voren komt is; Zijn deze spelers minder bekwaam dan Antonin Panenka? Of moeten deze ‘zware’ jongens dit kunstje toch ook kunnen flikken? 

Het leveren van een prestatie is echter meer dan de technische kant van de vaardigheid. Zeker in belangrijke wedstrijden en op beslissende momenten komt naast de technische, de fysieke en tactische vaardigheid, ook de mentale vaardigheid om de hoek kijken. De technische (het goed raken van de bal), de fysieke (kracht en uithoudingsvermogen) en de tactische (welke hoek kies ik) vaardigheid kunnen tot in den treuren geoefend worden op het trainingsveld. Ik ben het wel met de eerder genoemde trainers eens dat de wedstrijdspanning moeilijk na te bootsen is. Maar het is wel mogelijk om te leren om te gaan met deze spanning. Dit kan door middel van mentale training (MT).
Op het moment dat de penalty genomen moet worden is het voor de sporter belangrijk zich in de deze situatie prettig te voelen. Er mag wel een bepaalde mate van spanning zijn maar niet te veel. Flow wordt gezien als een staat van bewustzijn waarbij de totale aandacht en betrokkenheid bij de taak van dat moment ligt. Alle andere gedachten en emoties worden uitgesloten. Lichaam en geest werken op dat moment moeiteloos samen. De sporter voelt zich prettig en heeft plezier in wat hij aan het doen is. Deze toestand kan leiden tot een optimale prestatie. De mentale training, gegeven door een sportpsycholoog, wordt dan ook opgehangen aan het optimaal prestatiemodel.  Op de eerste plaats is het belangrijk dat de individuele kenmerken van de sporter naar voren komen. Dit kan door middel van tests en vragenlijsten. Het is de bedoeling dat de sporter op deze manier inzicht krijgt in zijn sterke en zwakke punten. Vervolgens worden tijdens de mentale training interventies geoefend om persoonlijke vaardigheden van de sporter aan te leren of te verbeteren. De bedoeling is dat de sporter er uiteindelijk zelf voor kan zorgen om in de voorbereiding op en voor/ tijdens en na de wedstrijduitvoering in een optimale prestatietoestand te komen.

Een eerste vaardigheid die tijdens MT geoefend wordt is het stellen van doelen. Het stellen van doelen kan een positief effect hebben op de motivatie van de sporter (om te blijven oefenen in het nemen van strafschoppen) en de aandacht te richten op belangrijke (technische, tactische) aspecten van de taak. Vervolgens wordt er aandacht gegeven aan ademhalings- en ontspanningoefeningen. Deze oefeningen leren de sporter om spanning te herkennen en zich bewust te worden van hun ademhaling. Door deze bewustwording kan ademhaling en (ont)spanning beheerst worden. Op deze manier kun je op beslissende momenten rustiger blijven. Dit heeft weer tot gevolg dat je beter gaat presteren. Een andere vaardigheid die tijdens de MT aan bod komt is verbeelding. Door middel van verbeelding kun je een beweging oefenen zonder dat je hem daadwerkelijk uitvoert. Je kunt het nemen van een penalty dus ook op de bank oefenen. Daarbij komt dat je met verbeelding ook je gevoel bij een situatie kunt herleven. Als je je dus een voorstelling maakt van een geslaagde penalty voel je ook weer het gevoel van vreugde. Het inbeelden van succesvolle ervaringen kan leiden tot een hogere mate van zelfvertrouwen.

Vervolgens komt aandacht en concentratie aan bod.  Het is belangrijk dat de penaltynemer zich concentreert op een aangeleerde mentale routine van scoren: weten hoe te nemen, afsluiten van ruis, kiezen van een rustmoment, neerleggen van de bal en de gedachteloze uitvoering van het successcenario. Tijdens MT leert de sporter zijn aandacht te richten op relevante stimuli  en om irrelevante stimuli (publiek, de keeper, het veld maar ook spanning) buiten te sluiten.
Een laatste vaardigheid is gedachte controle. Gedachte controle helpt de sporter om negatieve gedachten om te zetten in positieve gedachten. Negatieve gedachten kunnen er voor zorgen dat de sporter gespannen raakt en zijn zelfvertrouwen verliest. Door deze te herstructureren kan de sporter zijn zelfvertrouwen weer opbouwen en de spanning verminderen. Een veel gebruikte methode van gedachte controle is zelfspraak (‘positive selftalk’).

Alles zo op een rijtje gezet kan toch geconcludeerd worden dat het nemen van een penalty meer is dan een kwestie van geluk. Ook is duidelijk dat er meer bij komt kijken dan het schieten van de bal. Peter van Vossen zei het volgende: ‘Ik moet vrij zijn in mijn hoofd om goed te kunnen functioneren’. Tijdens de ‘normale’ training kunnen de technisch, tactische en fysieke vaardigheden geoefend worden. Het nemen van de penalty moet op deze manier zo geautomatiseerd worden dat je hem bij wijze van spreken blind in kan schieten. Het voordeel is dat je hier dan op het moment suprême geen aandacht meer aan hoeft te geven. Je hoofd is op dit gebied al vrij. MT training kan er voor zorgen dat die extra dimensie, wedstrijdspanning, er niet voor zorgt dat je afgeleid wordt van je taak. MT zorgt voor mentale vrijheid!
Panenka vertelde later dat zijn strafschop het resultaat was geweest van een wedstrijdje dat hij dagelijks hield met de keeper na afloop van de training. Scoorde Panenka ze allemaal dan kreeg hij een biertje, miste hij er eentje dan was het biertje voor de keeper. De keeper kreeg steeds meer zicht op de penalty’s en Panenka werd steeds creatiever. Hij merkte dat de lob-variant bijna altijd succesvol was. Panenka twijfelde dan ook niet toen hij later het seizoen oog- oog stond met penaltykiller Maier voor de beslissende penalty om het Europees kampioenschap. De wereld verklaarde Panenka voor gek dat hij op zo’n moment met een trucje kwam, maar voor hem was het geen trucje. Doordat deze penalty erop de training altijd inging was het een zekerheidje geworden.

Het Britse hockeyteam maakte gebruik van de Britse sportpsycholoog John Seyer. De Britten wonnen op de Olympische spelen in Sydney zowel de halve finale als de finale via de strafballenserie. Dus zeg nou zelf; “Is het een kwestie van geluk, of van (Mentale) training!

“You can do anything you set your mind to, man” (Eminem, 2002).

Linda Bogaerts
Sportpsycholoog