Geweld en zelfbeheersing

Met in het achterhoofd de gebeurtenissen van vorige week op een Finse school waarbij een leerling zeven mensen doodschoot, stel ik mij de vraag of deze tijd gebruik van geweld stimuleert. Denk daarbij aan bijna levensechte games waarin gewelddadigheid zowel doel als beloning is en het gemak waarmee op internet ongefilterd alles te vinden is, dus ook dat wat niet alleen ter lering en vermaak is bedoeld. Ook het hedonistisch consumentisme waarmee deze tijd doordrenkt lijkt, werkt niet mee om zelfbeheersing als deugd te etaleren.
Zou dit, in combinatie met doorgeschoten individualisme en losser wordende sociale verbanden, een explosief mengsel kunnen vormen?
Bestaat er wel zoiets als een eenduidig antwoord? Ik herinner mij dat een van de eerste onderzoeksvragen waarmee ik geconfronteerd werd als student psychologie luidde: 'Tonen kinderen meer gewelddadig gedrag na het zien van geweld op tv?' Hoe moeilijk het was om valide conclusies te trekken bleek, toen na veel hypothesen, toetsingen en evaluaties een mist van mitsen en maren ieder zicht op een duidelijke uitspraak aan het oog onttrok.
Wetenschappelijk heel verantwoord, maar menselijk nogal onbevredigend.
We willen van tijd tot tijd ook wel eens met de vuist op de (borrel)tafel kunnen slaan om een duidelijke statement kracht bij te zetten.

Als het niet lukt om een bevredigend antwoord te krijgen, is het vaak verhelderend de zaak van een andere kant te bekijken. De vraag wordt dan zoiets als: 'Is het niet opvallend dat er in de dagelijkse omgang zo weinig geweld is? Is het niet zo dat we onszelf eigenlijk wonderwel weten te beheersen?'
We lopen elkaar voortdurend in de weg, doorkruisen elkaars plannen en anderen (altijd de anderen) zitten ons dwars, zetten ons een hak, gedragen zich lomp, bot en hufterig op de werkvloer, in het verkeer, in tram, bus en metro en toch ontaardt het openbare leven niet in een onafgebroken matpartij.
En dat blijft zo, tenzij er omstandigheden ontstaan waarin geweld van bovenaf gelegitimeerd en in een systeem gegoten wordt: Duitsland in nazitijd, Sarajevo, Darfur.
Is dat niet de kern van de experimenten van Milgram en Zimbardo?
Volgens sommigen komt dan de ware aard van het beestje boven. Ik betwijfel dat. Zolang er sprake is van een duidelijke structuur met normen en sancties op het doorbreken daarvan overheerst het primaat van de zelfbeheersing. Omwille van de lieve vrede laten we erg veel over onze kant gaan in plaats voortdurend de hakken in het zand te zetten.

Juist aan die zelfbeheersing ontbreekt het bij de jongens (en het incidentele meisje) met de lange tenen en de korte lontjes, die ik in mijn vorige column beschreef. Geweld en destructief gedrag zijn bij hen niet alleen instrumenteel, maar een vorm van zelfexpressie. Sancties lijken nauwelijks invloed te hebben, omdat structuur en normen ontbreken.
Bij de Finse schutter zagen we een diepgewortelde haat tegen alles en iedereen in combinatie met gevoelens van almacht. Een suïcidale geest met psychotische trekken. Alvorens te imploderen door de hand aan zichzelf te slaan, explodeerde hij eerst als een supernova met de intentie zoveel mogelijk destructie aan te richten.

{mos_ri}