Vreemd

Ik heb een hekel aan de trein. Sinds ik een auto heb vind ik het heerlijk om in mijn coconnetje aan te sluiten achter in de rij van de overige automobilisten en zo langzaam kruipend op mijn bestemming aan te komen. Toch moest ik afgelopen week weer eens met de trein. Het was even wennen, maar al snel zag ik dat ik me ook in de trein goed kon afsluiten door me terug te trekken achter mijn snel bemachtigde gratis krantje.

Misschien was ik niet de enige die al enige tijd niet met de trein was gegaan, maar na de eerste stop werd mijn 6 zits-cabinetje opgefleurd door een frisse, maar wat zenuwachtig om zich heen kijkende jongedame, zo rond de 28 jaar oud. Ze voelde zich duidelijk niet echt op haar gemak en ik moest toch even mijn hulpverlenerimpuls inslikken om niet meteen te vragen of het wel goed ging. Onze blikken kruisten zich, waarbij ik een vluchtig glimlachje probeerde te produceren om haar zo op haar gemak te stellen. In eerste instantie leek het helemaal niet te werken want ze begon nog onrustiger heen en weer te bewegen, maar het bleek de voorbode te zijn van een gesprek. 

Enigszins stamelend vertelde ze dat ze op weg was naar haar werk, maar dat ze niet haar gebruikelijke route had genomen. Terwijl ze vertelde hield ze steeds de deur van de coupé in de gaten waarbij het even door me heen ging dat ze misschien wel aan het zwartrijden was. Ze vervolgde echter dat ze dit nog aan niemand verteld had, dat ze dat ook niet kon, maar dat ze het hoe dan ook kwijt móest. Het hoge woord kwam er vervolgens uit: ze was net 3 maanden getrouwd met een hele lieve jongen die de wereld van de accountancy aan het bestormen was. Het was een rustige en gedreven jongen, zo vertelde ze, die zo goed mogelijk zijn aandacht over zijn werk en haar probeerde te verdelen. Maar -  en op dit moment steeg de zenuwachtigheid ten top -  sinds 2 weken had ze een affaire gekregen met een goede vriend van hem. Ze was daar vannacht voor de 3e keer geweest en was nu op weg naar haar werk. Saillant detail was dat ze nu dezelfde trein als haar eega moest nemen en dus doodsbang was dat ze hem tegen zou komen. Ze had echter geen andere keus. Ze bleef maar vertellen en vertellen en deed alles uit de doeken: over hoe ze er niet bij zichzelf over uit kon dat ze haar kersverse man aan het bedriegen was, maar dat het allemaal ook heel spannend was enzovoorts, enzovoorts. Hoe meer ze vertelde, hoe rustiger ze eigenlijk werd. Het leek wel alsof er een ballonnetje leegliep.

Ik zat langzamerhand met steeds groter wordende nieuwsgierigheid te luisteren naar de waterval van ontboezemingen. Ik begon me af te vragen waar ik deze twijfelachtige eer aan verdiend had. Was het mijn glimlachje geweest, of was het op mijn voorhoofd te lezen dat het luisteren naar andermans problemen mijn werk was, of was ze gewoon vol van zichzelf en had ik net zo goed een willekeurige ander kunnen zijn?
 
Nog los van de inhoud van haar verhaal, hoe spannend ook, lieten haar ontboezemingen mij niet los. Zeker niet toen ik een dag later op mijn werk was en tegenover een cliënt zat die met veel moeite en spanning probeerde duidelijk te maken dat ze niet zo goed wist hoe ze me moest vertellen wat ze nu precies voelde.

Wat maakte nu het verschil tussen de spontane ontboezemingen van de frisse treinmeid en de ingehouden moeite van mijn cliënt? Al meimerend over mogelijke verklaringen kwamen langzamerhand mijn oude colleges van sociale psychologie terug. Over sociale processen en andere vage termen die mij toentertijd eigenlijk niet zo veel zeiden. Heel langzaam kwam echter één fenomeen uit de sociale psychologie bij me terug en toen werd het me duidelijk… Ik was niets meer geweest dan een zogenaamde ‘passing stranger’. Gewoon een voorbijganger dus. Even was ik teleurgesteld dat ik niets meer dan dat was, maar ik probeerde mijn hulpverlenerego te sparen door verder na te denken over deze, eigenlijk wonderlijke, gang van zaken.

Enig speurwerk op internet bracht een prachtige definitie van dit fenomeen aan het licht. Het ‘passing stranger effect’ is de neiging van mensen om zeer intieme details veel gemakkelijker te vertellen aan vreemden dan aan bekenden. Het bleek zelfs dat dit effect ook wel ‘ancient mariner effect’ wordt genoemd naar een oude rijm van  Samuel Taylor Coleridge uit 1798. Hierin beschrijft de dichter hoe een oude zeeman zijn neiging niet kan weerstaan om zijn vreselijke verhalen te vertellen aan complete vreemden:
(…)
Since then, at an uncertain hour,
That agony returns :
And till my ghastly tale is told,
This heart within me burns.
I pass, like night, from land to land ;
I have strange power of speech ;
That moment that his face I see,
I know the man that must hear me :
To him my tale I teach.
(…)
Net als oude gedichten blijven oude fenomenen dus ook nu nog interessant en actueel. Een prachtig sociaal-psychologisch proces had zich voor mijn ogen afgespeeld! We hadden allebei zelf niet eens doorgehad dat we aan dit proces ten prooi waren gevallen. Het was voor haar een grote opluchting geweest om haar diepste geheim te onthullen en de grootste drijfkracht leek dus het feit dat ik een complete vreemde was. De kans was heel groot dat er totaal geen gevolgen zouden zitten aan het doen van haar verhaal. Het bracht me even tot de fantasie van de ‘trein-psycholoog’. Ik zag me al het hele land doorkruizen om me steeds als ‘passing stranger’ aan te bieden zodat men mij zijn of haar diepste geheimen kon toevertrouwen, waardoor hele drommen forensen een stuk lichter op hun werk zouden aankomen. Wellicht is dit iets voor de psychologiestudenten onder ons die nog vrij kunnen reizen op hun OV…

En wat betreft de jonge dame in de trein? Even plotseling als ze de coupé binnenkwam, sprong ze op toen we haar station binnenreden. In de deuropening keek ze nog even achterom en zei op samenzweerderige toon ‘bedankt, enneh, niet verder vertellen hé!’
Ik hoop haar nog eens tegen te komen om haar te vragen hoe ze uit haar netelige situatie is gekomen, maar ik vraag me af of ze me dat wel zou vertellen…een echte vreemde ben ik dan niet meer…

Rogier Poels