Lezen als ambacht.

Volwassenen lezen steeds minder, en kinderen verkiezen rond de puberteit steeds meer de computer boven een boek. De overheid signaleert dit al jaren als een probleem. De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), dat de komende week weer de Kinderboekenweek organiseert, vindt het belangrijk dat jongeren in de leeftijd van 11 tot 16 jaar boeken blijven lezen. Het genre ‘Young Adult’ zou een impuls moeten geven. Het gaat om boeken die beter op de jonge consument aansluiten.

Dat het lezen als activiteit een generatiekloof kán meemaken geeft op zich te denken. Of een nieuw genre de populariteit van het lezen kan opvijzelen zullen we zien. Lezen wordt vaak gezien als middel om te leren schrijven. Maar wat te denken van lezen als ambacht? Net als timmeren, fotograferen, koken en tuinieren, is lezen een ambacht. We zijn vaak geneigd om te denken dat wij kunnen lezen, en dat het probleem vooral jongeren en de onderklasse betreft.

Maar is dat zo? Dat lezen een ambacht kan zijn, daarvan is de ideeëngeschiedenis een voorbeeld. Sinds de uitvinding van het schrift heeft iedere eeuw wel iemand voorgebracht die zijn eeuw blijvend overleefde en van wie er nog steeds vertalingen bestaan.

Van alle manieren waarop mensen boodschappen aan elkaar geven, de spraak (retoriek, vanaf het begin verwant aan het theater), de beeldende kunsten, de dans en podiumkunsten, is het schrift het dichtst doorgedrongen tot ons denken. Vandaar dat de denker schrijft. Hij schrijft als hij denkt en hij denkt als hij schrijft. Arthur Schopenhauer had zelfs zo’n vertrouwen in de filosofie dat hij in het derde voorwoord van zijn, bij leven vrijwel ongelezen, meesterwerk De Wereld als Wil en Voorstelling,  direct richt tot de volgende generatie. Zozeer was hij ervan overtuigt dat zijn gedachten de beperkingen van zijn tijd zouden overstijgen.

Voor zulke mensen is lezen een ambacht.  Lezen stelt hen in staat zich reflectief op te stellen tegenover wat hij leest. Geen krant of magazine kan hij lezen, zonder dat hem een antropologische vooronderstelling opvalt, een mensbeeld toe straalt of een redeneerfout hem in het oog springt. Volgens de Britse filosoof Alfred Whitehead is de hele Westerse filosofie niet meer dan 'een serie voetnoten bij Plato', wat betekent dit anders dan dat er af en toe iemand opstaat die in staat is om Plato te lezen? Te lezen als een tijdgenoot welteverstaan. Zulke lezers kunnen zich enorm opwinden over een tekst van iemand die al honderden jaren dood is.

Ambachtelijk lezen is een uitdagende vaardigheid voor de leergierige en nieuwsgierige geest.  Lezen is de wereld zien en ervaren door de ogen van een ander, soms een ervaring via het brein van een ander. Theo Maassen zei eens: “Ik lééf liever het leven dan dat ik erover léés”  Zo op het eerste oog geen slechte gedachte, ware het niet dat lézen een verrijking is voor het leven. Want het beïnvloedt ons leven, ons denken en ons handelen. Als het waar is dat het schrift ons denken het diepst heeft doordrongen,   welk soort denken gaat er verloren als niemand meer leest? Welke reflectiviteit zal de wereld dan zien? Een zapreflectiviteit? Over enkele eeuwen zullen we het weten.