De illusie van vrije wil

"Van een theorie is het waarachtig niet de geringste charme dat zij weerlegbaar is: juist daardoor trekt zij subtiele geesten aan. Het schijnt dat de honderdvoudig weerlegde theorie van de 'vrije wil' haar voortbestaan alleen nog aan deze charme te danken heeft-: steeds komt er weer iemand die zich sterk genoeg voelt om haar te weerleggen."
(Friedrich Nietzsche- Voorbij goed en kwaad, p. 15-16)

Of ik me sterk genoeg voel weet ik niet; maar laat ik beginnen met logisch denken. Ik heb niet  gekozen voor mijn ouders, mijn DNA (en daarmee mijn uiterlijk en persoonlijkheidsstructuur), de omgeving waarin ik opgegroeid ben en de mensen uit die omgeving die mijn opvoeding mede bepaald hebben. Ik heb niet gekozen voor het eten dat ik gegeten heb, de scholen waar ik op gezeten heb, de leraren die mij geïnspireerd en geïrriteerd hebben, de taal die ik spreek, enzovoort. Alle keuzes die ik daarna heb gemaakt zijn logische voortvloeisels uit deze opstapeling van toevalligheden. Ik ben het onvrijwillige product van mijn omstandigheden, en van de verstandsverbijsterende drang tot voortplanting van mijn ouders. Ik heb niets gekozen. Het leven heeft mij gekozen.

De discussie over vrije wil is in mijn ogen dan ook achterhaald en infantiel. Veel interessanter is de vraag “waarom we het nog steeds zo moeilijk vinden om te accepteren dat de vrije wil niet bestaat”. Op basis van kale, aanwijsbare feiten is de theoretische aanname dat we als mensen worden gedefiniëerd door onze omstandigheden niets anders dan pure logica. Waarom doen we er dan toch zo moeilijk over?

De functionele implicaties lijken verontrustend. Als we niet vrij zijn, hebben we dus geen controle over onze omstandigheden. Dit impliceert laksheid en gelatenheid. Moeten we het leven dan maar als een stelletje fatalisten over ons heel laten komen? Zijn we slachtoffers in plaats van scheppers? Het loslaten van de illusie van vrije wil heeft invloed op allerlei psychologische processen die ons houvast geven. Dit loslaten behelst veel meer dan alleen het aannemen van een wetenschappelijke visie op het leven; het grijpt direct in op ons eigen verlangen om machtig, belangrijk en bijzonder te zijn. Waar blijft ons gevoel van eigenwaarde als dit gevoel door externe factoren wordt bepaald, in plaats van door ons eigen moedige vermogen om het leven naar onze hand te zetten? Wat stelt het leven voor als we slechts passagiers zijn van een voertuig dat we zelf niet besturen?

Met de illusie van de vrije wil verdwijnt ook het individualitische denken. De soap die we als mensen in ons hoofd hebben gecreëerd spat als een zeepbel uiteen op het moment dat we beseffen hoe nietig, onbelangrijk, klein en onbeduidend we eigenlijk wel niet zijn. We leven bij de gratie van onze omstandigheden, en alles dat we meemaken is toevallig. Rechtvaardigheid, gelijkheid en keuzevrijheid zijn onrealistische verzinsels van een brein dat gelooft in de maakbaarheid van een hemel op aarde, waarbij onze menselijkheid volledig wordt ontzien. Alsof we ons inderdaad niet sterk genoeg voelen om gewoon te erkennen dat we marjonetten zijn in een veel groter en allesomvattender schouwspel.

Voor mijzelf is het erkennen van het feit dat ik machteloos en onbeduidend ben echter een enorme bevrijding geweest. De illusie loslaten betekent namelijk ook dat je die illusie niet langer tegen beter weten in levend hoeft te houden. Dit stelt me in staat om bij vlagen met volle overgave mee te waaien met de wind van mijn omstandigheden, in plaats van dat ik steeds heel halstarrig probeer om zelf de windrichting te bepalen. Hoe meer ik in staat ben om te erkennen dat ik een deelnemer ben in plaats van een leider, hoe dankbaarder ik me voel dat ik mee mag spelen in dit rare ding dat leven heet.

Gijs.

Meer informatie over mij: www.denkwatjewilt.nl

{mos_fb_discuss:2}