Verdriet om het kind dat er nooit is geweest

`Eind november. Ik wandel door de straten van de stad. Alle winkels staan in het teken van het naderend sinterklaasfeest. Verlangende blikken van kinderen. Ouders die mee verlangend uitzien. Een sint aan de ingang van het grootwarenhuis met daaromheen joelende kinderen. Ik voel me eenzaam in die drukte. Ik kan niet meevoelen met het enthousiasme dat overal leeft. Ik loop naar de auto. Ik kan het in de stad niet uithouden. Een pijn snijdt me door merg en been. Ik wil sinterklaas ontvluchten, maar het lukt me niet. De muziek achtervolgt me. Ik zie het lachende kindergezicht dat ik mis. Zal ik me er dan nooit overheen kunnen zetten?'

Verdriet van ouders om het gemis van een kind dat er nooit mocht zijn. Wie staat er bij stil? Het is geen vergissing: 'ouders zonder kinderen', want in hun beleving hebben ze zich zo vaak gezien als ouders. De verwachting ging nooit in vervulling. Het wordt in de samenleving nauwelijks als verlies gezien en erkend. Er bestaan geen rituelen om dit verlies vorm te geven. Ook al wordt het heel verschillend beleefd door mensen, voor sommigen is het een verdriet dat met hen meegaat overal waar ze gaan. Het is er als een schaduw, soms klein, onzichtbaar, maar op andere momenten ligt ze levensgroot voor de voeten en stapt overal met hen mee. Anderen zien het vaak niet, maar voor de betrokkenen is de schaduw duidelijk aanwezig.

{mospagebreak heading=Inleiding&title=Een maakbare wereld} 

Een maakbare wereld
Het feit van de geboorteplanning maakt het mogelijk bewust te kiezen voor een kind op een bepaald moment in de levens- en gezinsgeschiedenis. Toekomstige ouders hebben vaak een groot deel van hun gedachten gewijd aan de voorstellingen, de vrees en de verwachtingen van hoe de baby zal passen in hun huis, hun loopbaan en hun professionele aspiraties. Er groeit al een band met het ongeboren kind vóór de conceptie. Wanneer de zwangerschap zich niet aandient op het verwachte moment kunnen we, dank zij de vooruitgang van de medische technologie, beroep doen op geavanceerde vruchtbaarheidsbehandelingen. De maakbaarheid van de samenleving met alle medisch-technische kennis brengt ook met zich mee dat je aan mensen niet meer moet vertellen dat je het er moeilijk mee hebt. Je hebt het uitsluitend aan jezelf te danken. Dit maakt het nog moeilijker om te aanvaarden als het niet lukt. Waaraan ligt het? Wie is ervoor verantwoordelijk? Als men bij een verlies de verantwoordelijkheid buiten zichzelf kan leggen, maakt dit het soms gemakkelijker. De boosheid en de agressie die normale gevoelens zijn in een rouwproces, spelen hier soms sterker tussen de partners dan bij een ander rouwproces.

{mospagebreak title=Verlies van een verwachting}

Verlies van een verwachting
Om zeer diverse redenen kunnen mensen het krijgen van kinderen belangrijk vinden: een gevoel van verbondenheid met het leven of met andere personen, om erbij te horen, om de vreugde van de partner of van de grootouders, om de eigen kindertijd opnieuw te beleven, om een nieuw soort intimiteit of om in de oude dag niet alleen te zijn. Hoe zuiver deze motieven ook mogen zijn, als deze wens niet in vervulling gaat, is het een ingrijpend verlies. Het verlies van een verwachting kan vergeleken worden met het verlies van een dierbaar iemand.

{mospagebreak title=Een ingrijpend verlies} 

Een ingrijpend verlies
'Ik kan soms huilen van jaloezie als ik op straat een vrouw met een kinderwagen zie. Het wemelt in de stad soms van de kinderwagens en de stoepen lijken vol zwangere vrouwen. Ik kan me pijnlijk vervreemd voelen van mijn vriendinnen die zo enthousiast kunnen praten over hun kinderen. Nooit zal ik in het gezicht van een kind kunnen zoeken naar de gelaatstrekken van de partner. Geen kind zal voor moederdag een tekening voor me maken. Ik voel me schuldig dat ik mijn ouders de kans ontneem om een kleinkind te koesteren, en op andere momenten neem ik hen kwalijk dat ze ernaar verlangen. Wie zal voor me zorgen als ik oud en ziek ben? Als verpleegkundige in een voorziening voor ouderenzorg vang ik regelmatig beelden op van het lot dat ook mij te wachten kan staan: eenzaam en alleen mijn oude dag doormaken. Als ik sterf laat ik geen erfgenaam achter. Wat doe ik met mijn juwelen? Geen kind zal ooit mijn graf bezoeken. Het doet me pijn als ik mensen hoor vertellen over de goede relatie die ze hebben met hun volwassen kinderen. Ik zal dat nooit kennen.' Het is ongelooflijk hoe vaak mensen die met het gemis van kinderen moeten leven hier in het dagelijks leven mee worden geconfronteerd. Weinig mensen staan er bij stil en het is nauwelijks bespreekbaar. In werksituaties wordt in de verlofregeling tijdens de normale periode van de schoolvakanties soms de voorkeur gegeven aan ouders van schoolgaande kinderen. Dit kan pijnlijk zijn voor mensen die zich hierdoor achtergesteld voelen. Mensen met kinderen realiseren zich vaak niet hoe hun verhalen over de kinderen tijdens de koffiepauzes mensen die ongewild kinderloos bleven met pijn kunnen vervullen.

{mospagebreak title=Verdriet bij gewilde kinderloosheid}

Verdriet bij gewilde kinderloosheid
Maar zelfs mensen die bewust kiezen om geen kinderen te krijgen, kunnen dit later als pijnlijk gemis ervaren. Mensen kiezen dit soms omdat ze zich op geen enkele manier met hun eigen moeder willen identificeren. Ook onder deze intentie schuilt vaak heel wat verdriet. Of sommigen kiezen voor een dynamische en creatieve loopbaan en willen hierin geen afremming door het ouderschap. Als er dan iets tegenvalt in de professionele situatie, of het verkregen succes kan niet met kinderen worden gedeeld, ontstaat er soms spijt over de eerder gemaakte keuze.

{mospagebreak title=Mannen verliezen ook} 

Mannen verliezen ook
Kinderloosheid, niet-gewild of gewild, is een specifieke vorm van niet-erkend verlies. De niet-erkenning treft echter nog meer de mannen dan de vrouwen. Als men aan kinderen denkt, gaan de gedachten in de eerste plaats uit naar de moeders. Zij baren immers de kinderen. Nog veel minder wordt erbij stil gestaan dat ook mannen kinderen kunnen missen. We zijn al lang niet meer het volk waarover Julius Caesar 57 jaar vóór Christus met verwondering schreef dat het bij de Galliërs een schande was om als man gezien te worden in de nabijheid van de kinderen voor ze rijp waren voor de krijgsdienst. In de manier waarop de samenleving omgaat met het verdriet van mannen als het kinderen aangaat, lijkt het erop dat we nog steeds de Galliërs van toen zijn gebleven. We staan er niet bij stil dat ook mannen kinderen zeer intens kunnen missen.

{mospagebreak title=Beschermende en actieve rol van mannen}

Beschermende en actieve rol van mannen
Mannen hebben sowieso vaak meer aanmoediging nodig dan vrouwen om hun gevoelens te uiten. Ze worden van jongs af meer gestimuleerd om gevoelens niet te uiten. 'Een grote jongen huilt toch niet.' In plaats van gevoelens te bespreken of te laten zien, vertonen mannen de neiging deze af te reageren in activiteit. Ze moeten zich sterk houden en worden aangemoedigd een beschermende en actieve rol op zich te nemen. Ze hebben soms de neiging ver weg te blijven van alles wat met emoties te maken heeft. Ook in de wijze van denken verschillen mannen vaak van vrouwen. Ze hebben de neiging meer analytisch te denken en zijn meer gericht op het oplossen van problemen. Als vrouwen hun verdriet uiten, zullen mannen vaak de neiging hebben praktische oplossingen te zoeken en suggesties te doen om de pijn te verminderen. Ze suggereren een hobby te zoeken of zich op andere dingen te richten. Maar het is niet zo dat mannen het verdriet niet voelen. Vrouwen willen echter hun emoties uiten en delen, dat er naar hen wordt geluisterd. Ze wensen emotionele steun en iemand die hun pijn begrijpt.

{mospagebreak title=Niet-erkend verdriet}

Niet-erkend verdriet
Kinderloosheid veroorzaakt, zeker als het niet gewild is, vaak heel wat niet erkend verdriet. De specifieke aard van niet-erkend verdriet zorgt voor bijkomende problemen. Gevoelens van agressie, schuld, droefheid en eenzaamheid kunnen worden versterkt door het niet-erkennen van het verdriet. Ook al ervaart men meer intensieve emoties, paradoxaal genoeg resulteert de niet-erkenning vaak in het totaal ontbreken van opvangmogelijkheden. Er wordt weinig of geen ondersteuning gegeven. Er bestaan in de samenleving geen rituelen om vorm te geven aan dit verdriet. Het is belangrijk om bijzondere aandacht te geven aan mensen die kinderloos zijn gebleven en met aandacht te 'luisteren hoe het voelt' in plaats van mensen te zeggen hoe ze zich moeten voelen. Ongevoelige reacties, bijvoorbeeld bij verlofregelingen in werksituaties, bij gesprekken over de kinderen tijdens de pauzes of op feesten met de familie, kunnen veel verborgen leed los maken. Dat wil niet zeggen dat er niet meer over kinderen mag worden gesproken in aanwezigheid van kinderloze paren, maar laten we ook gevoelig zijn voor de signalen die van hen uitgaan en aandacht hebben voor de verborgen pijn.

Manu Keirse, hoofddocent aan de faculteit geneeskunde KU te Leuven

Bron: Silhouet, focus op angst en depressie.

Voor meer interessante artikelen kunt u een abonnement afsluiten bij Silhouet voor slechts 25 euro per jaar.