Religie en dwangstoornissen

`Gezegd wordt dat u geen overspel mag plegen. Maar ik zeg u, dat iedereen die naar een vrouw kijkt om haar te begeren, reeds overspel gepleegd heeft.'

Streng gelovigen voelen zich meer verantwoordelijk voor hun gedachten dan mensen die minder of niet gelovig zijn. Ze hechten een groter belang aan hun gedachten en `zondige' gedachten moeten uitgebannen worden en nare gedachten moeten onder controle worden gehouden. Bij negentig procent van de mensen komen deze spontane, agressieve, seksuele en ongewenste gedachten op. Deze worden intrusies genoemd en doorgaans staan mensen er niet lang bij stil. Streng gelovigen zouden deze gedachten echter maar moeilijk kunnen loslaten. Ze voelen zich schuldig en mentaal zwak, omdat ze falen de `verkeerde' gedachten te onderdrukken. Zo verworden intrusies tot obsessies. Het is vechten tegen de bierkaai en streng religieuze mensen kunnen eerder gaan lijden onder een dwangstoornis of obsessieve compulsieve stoornis (OCS) dan mensen die minder of niet gelovig zijn.

Een internationale groep wetenschappers heeft zes domeinen benoemd die bij de obsessieve compulsieve stoornis een rol spelen (zie tabel). Praktisch iedereen ervaart intrusies die verwarrend, beschamend, bedreigend of beangstigend zijn. Waarom schudden de meeste mensen die gedachten van zich af en ontwikkelen bij sommige mensen die intrusies zich tot obsessies? Het is mogelijk dat mensen eerder een OCS ontwikkelen als ze vanuit hun religie of cultuur leren dat hun gedachten belangrijk zijn en een betekenis hebben en ze gevoelig zijn voor die boodschap. Maar ook de verschijnselen worden beïnvloed door religie en cultuur. Zo hebben streng religieuze mensen die lijden aan OCS, eerder dwanggedachten met een religieuze inhoud en zijn de dwanghandelingen meer ritueel van karakter. Hindoes hebben daarentegen meer smetvrees en wasdrang, wat relateert aan de Indiase cultuur, waar veel nadruk wordt gelegd op reinheid en zindelijkheid.

Jonathan Abramowitz en collega's hebben naar aanleiding van het bovenstaande, onderzoek verricht naar de rol van religie op OCS. Psychologiestudenten werd naar hun religieuze overtuiging gevraagd en of ze streng, minder streng of niet gelovig waren. Daarnaast vulden de ruim 1000 studenten angstvragenlijsten in. De streng gelovigen (SG) toonden meer angstsymptomen vergeleken met de minder streng gelovigen (MG) en de niet gelovigen (NG). Ze hadden vooral meer moeite met onzekerheid, hadden een grotere behoefte om gedachten onder controle te houden, kenden een groter belang toe aan gedachten en voelden een overdreven verantwoordelijkheid om onheil te voorkomen dan wel te veroorzaken. Deelnemers in de SG-groep vertoonden een sterkere wasdrang dan in de beide andere groepen. Opvallend was dat ondanks meer OCS-symptomen in de SG-groep, er duidelijk minder sprake was depressie.

De resultaten van de studie suggereren een relatie tussen religie en OCS-symptomen, waarbij de streng gelovigen de ernstigste symptomen vertonen. Zij hechten meer waarde aan hun gedachten, aan de noodzaak deze onder controle te houden en voelen zich meer verantwoordelijk voor hun gedachten dan de deelnemers in de NG-groep. De veronderstelling daarbij is dat in de christelijke religie gedachten reeds daden kunnen zijn, althans moreel equivalent, getuige de woorden van Jezus in de bergrede: `Gezegd wordt dat u geen overspel mag plegen. Maar ik zeg u, dat iedereen die naar een vrouw kijkt om haar te begeren, reeds overspel gepleegd heeft.' Dit heeft tot gevolg dat alleen al het denken aan overspel, ook zal leiden tot overspel. Een moeder die gedachten krijgt om haar kind leed te berokkenen, zal hier gebukt onder gaan. Ze zal die gedachten proberen uit te bannen, maar zonder succes. Deze gedachten kunnen een obsessioneel karakter krijgen met een OCS tot gevolg. Voor de hulpverlener is het daarom van belang om bij de behandeling van angststoornissen naar iemand religieuze achtergrond te vragen en vooral wanneer er sprake is van een obsessieve compulsieve stoornis.

Zes domeinen bij de obsessieve compulsieve stoornis

• `Opgeblazen" verantwoordelijkheid

Een overdreven gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid voor ongewilde opkomende gedachten. Een persoonlijke verantwoordelijkheid wordt gevoeld voor gebeurtenissen die men had kunnen voorkómen of voor gebeurtenissen die men heeft veroorzaakt. Een OCS-patiënt die veel bladeren op de weg ziet liggen en ze niet opruimt, voelt zich schuldig als iemand er over uitglijdt en in het ziekenhuis belandt.

• Opvattingen dat gedachten belangrijk zijn

Het feit dat de ongewilde gedachte er is, houdt al in dat deze belangrijk en betekenisvol is. De gedachten kunnen zelfs zo'n lading krijgen dat ze de uitwendige wereld kunnen beïnvloeden. `Denken aan overspel is al overspel plegen'.

• Hechten aan het belang om gedachten te beheersen

Het idee dat een complete beheersing van de opkomende gedachten nodig en mogelijk is.

• Overschatting van een bedreiging

Een overdreven inschatting van de waarschijnlijkheid en consequenties van een gebeurtenis.

• Het niet accepteren van onzekerheid

De aanname dat een situatie pas veilig is als dat 100% zeker is. Als ingeschat wordt dat dat niet zo is, leidt dat tot vermijding, moeilijke besluitvorming of een overdreven bevestiging zoeken dat een situatie veilig is. Iemand anders zou gewoon een redelijke inschatting van die veiligheid voldoende vinden.

• Perfectionisme

De opvatting dat fouten of imperfectie onacceptabel zijn. Dit kan leiden tot het nauwgezet invullen van formulieren zonder een fout te maken, tot de noodzaak steeds maar weer opnieuw een bepaalde actie te controleren totdat het `goed' voelt.

Ontleend aan artikel `Association between protestant religiosity and obsessive-compulsive symptoms and cognitions'.
Jonathan S. Abramowitz et al.
Depression and Anxiety 20: 70-76 (2004)

Bron: Silhouet, focus op angst en depressie

Dit was een artikel over religie en dwangstoornissen. Voor meer interessante artikelen kunt u een abonnement afsluiten bij Silhouet voor slechts 25 euro per jaar. 

{mos_fb_discuss:2}