Overal waar ‘te’ voor staat ...

Serge Feldmann werkt als senior consultant voor reïntegratiebureau Sagenn. In deze hoedanigheid is hij verantwoordelijk voor de begeleiding van mensen met een uitkering die gereïntegreerd worden naar reguliere arbeid. Mensen met een bijstandsuitkering, mensen met een arbeidshandicap, mensen die wegbezuinigd zijn, mensen met een of meerdere ‘vlekjes’. In zijn Sofa-bijdragen geeft hij een beeld van de praktijk en koppelt deze aan veronderstelde theorieën en methoden over de menselijke psyche en diens flexibiliteit. Niet als psycholoog, niet als zedenprediker maar als iemand die op een pragmatische manier met mensen werkt. Een verfrissende, soms teleurstellende en dan weer hoopgevende blik vanuit de ‘echte wereld’.

Weet u waar ik nu echt verdrietig van kan worden? Van mensen die enkel werken omdat het moet. Enkel om rekeningen te kunnen betalen en eten te kopen. En waar ik nog verdrietiger van word: het aantal dat lijdt aan dit passieloos werkend bestaan. Natuurlijk niet in uw omgeving. Verschillende onderzoeken tonen aan dat juist mensen uit de lagere sociaal economische milieus hier last van hebben. Dit wordt vervolgens verklaard door het gegeven dat deze laag van de bevolking banen heeft met weinig verantwoordelijkheid, ontwikkelingsmogelijkheden en inspraak. Logisch. Stelt u zich nu eens voor dat u fysiek inspannend of geestdodend werk moet doen voor weinig geld op soms onmenselijke tijden en veelal in ploegendiensten. Raakt u daar hevig gepassioneerd door? Maar zoals mijn moeder vroeger altijd zei: ‘overal waar ‘te’ voor staat, is niet goed. Te veel passie is, net als een gebrek aan passie, voor niemand goed. Zeker niet voor een persoon uit deze zogenaamde lage sociaal economische milieus. Later zult u mijn uitspraak begrijpen. Beloofd.

Door Serge Feldmann

Psycholoog Frijda omschrijft passie als: often extending to “desires, thoughts, plans, and behaviors that persist over time. They may lead to performing behaviors regardless of costs, external obstacles, and moral objections. These are the characteristics of passion in the more modern sense—the desires, behaviors, and thoughts that suggest urges with considerable force.” (Frijda, 2000, p. 59). Een dekkende omschrijving wat mij betreft. En wat valt op? Passie heeft veel van doen met opoffering. Het opofferen van andere behoeften, gedrag, middelen en keuzen. Neem nu mevrouw G. Mevrouw G. wordt bij mij aangemeld voor het volgen van een reïntegratietraject. Ze heeft een zaakwaarnemer bij zich. Een man die een aantal rechtszaken waarin zij is verwikkeld voor haar regelt en haar momenteel zo goed mogelijk probeert te ondersteunen. Hij neemt het woord en zegt me: ‘Ik ben met mevrouw G. meegekomen omdat zij heel erg in de war is. Vanmorgen heeft zij al haar slaaptabletten ingenomen. Ze wilde een einde aan haar leven maken. Er is veel aan de hand met haar.’ Dan komt mevrouw G. binnen. Ze waggelt van links naar rechts alsof ze beschonken is. Ze heeft een lakrode jas aan die enorm afsteekt tegen een dof zwarte legging en zwarte wollen trui. Daaronder witte afgetrapte laarsjes. Haar blik staat afwezig en vermoeid. Haar hele voorkomen is flets en straalt pijn en verdriet uit. Pijn en verdriet in een lakrode jas. Ze doet me denken aan juffrouw Jannie uit Jiskefet. Alsof ze zo van het scherm gekropen is. Tijdens het intakegesprek dat ik met haar voer, word ik meegenomen in een door de gevolgen van passie verscheurd leven.

‘Meneer, laat ik u vertellen hoe mijn situatie is. Ik kan niet aan dit traject beginnen. Ik kan niet tussen vier muren leven met al die andere mensen. Ik heb dat nooit gedaan. Ben daar niet voor gemaakt. Mijn hele leven heb ik in het circus en op de kermis gewerkt meneer. Ik heb prijzen gewonnen met mijn dressuurnummers. Ik was een beroemdheid. In Monte Carlo kende iedereen mij. Kijk maar.’
Ik krijg een zorgvuldig opgevouwen folder in mijn hand gedrukt. Aan de lay-out en kleurstelling te zien is het vodje zeker 20 jaar oud. Ik zie een hoog blonde dame in goud glitterkostuum op een paard dat steigert. In haar rechterhand houdt zij een hoge hoed van hetzelfde glittermateriaal. Het is een mooie, slanke vrouw met een gelukzalige lach op haar gezicht. Haar blonde haren glanzend door de spotlights. Alles onder controle.
‘Dat ben ik meneer. Ik was de beste van de wereld. Ik kreeg aanbiedingen van over de hele wereld. Ik was beroemd in de kringen van het circus. Rijk was ik ook. Zeker voor die tijd. Maar ik heb nooit een cent gezien van al dat geld. Mijn ouders, ook circusartiesten bij hetzelfde circus, namen alles in. Wat ik terug kreeg waren klappen. Mijn moeder zoop alles op, mijn vader verkrachtte en sloeg me en verbraste de rest van het geld. Maar ik hield het vol. Voor de paarden en voor het circus. Dat was mijn hele leven. Al het andere slikte ik om maar bij mijn beestjes te kunnen zijn en ze te trainen. Om het publiek een mooie avond te bezorgen. Om de naam van de familie trots en hoog te houden. De hele familie draaide op mij.’

Dan huilt ze. Eerst zacht om opeens hysterisch uit te halen. Plotseling laat ze haar hoofd hangen en valt ze in slaap. Haar zaakwaarnemer kijkt me aan. We zeggen niets. Er is geen woord dat passend lijkt. Dan opent ze haar ogen weer. Ze richt haar hoofd op en kijkt ons verdwaasd en met een klein glimlachje aan.

‘Ik viel even weg meneer. Vanmorgen zag ik het allemaal niet meer zitten. Gelukkig kwam meneer J. (de zaakwaarnemer) net op tijd. Hij helpt me zo goed. Al sinds ik weg ben uit het circus. Ik kreeg een ongeluk. Mijn man, die ik ook in het circus heb leren kennen, was dronken. We reden veel te hard. Het is een wonder dat we het overleefd hebben. Ik heb nooit meer op een paard kunnen rijden. Mijn rug, helemaal kapot. Mijn man had niets. Toen heeft hij de confrontatie met mijn ouders gezocht. Hij eiste het geld op dat ze al die tijd van me hadden achtergehouden. Er zijn rake klappen gevallen toen. Het liep op niets uit. Mijn ouders wilden niets meer met me te maken hebben. Uiteindelijk heb ik mijn paarden verkocht. Weet u wat dat is? Hebt u kinderen meneer? Ik verkocht mijn kinderen. Zo voelde dat. Het is het ergste wat ik ooit heb moeten doen. Mijn kindjes verkopen om in leven te blijven. Achteraf was ik liever omgekomen in dat auto-ongeluk. Maar mijn man had een idee. We kochten samen een kermisattractie. Bijna al mijn geld en een deel van het zijne ging er aan op. Attracties zijn erg duur. We vonden een kermis waar we ons bij konden aansluiten en waar we het hele land en België, Duitsland en Frankrijk mee bezochten. We draaiden redelijk goed. Ik had het vrije leven weer terug, net als bij het circus. Nooit langer dan een week op hetzelfde plekje. De muziek, het plezier van de mensen, de lichtjes. Ik was eindelijk weer een beetje gelukkig.

Aan haar blik zie ik dat ze een volgende dramatische episode gaat vertellen. De zaakwaarnemer knikt haar bemoedigend toe. ‘Je doet het goed’, stelt hij haar gerust. Even bekruipt mij het gevoel dat ik mijn gebruikelijk rol heb ingewisseld voor die van een geestelijk verloskundige. Er is een hele hoop dat er uit moet bij mevrouw G. en het is een zware bevalling.

‘Mijn man.., mijn man was ook alleen maar op mijn geld uit. Nu weet ik dat. Meer dan 70% van die attractie is van mij. Mijn geld. Maar al jaren wilde mijn man weg uit het circus. Mijn fortuin maakte dat mogelijk. En nu, nadat hij me jaren heeft gebruikt, dreigt hij me te vermoorden als ik in zijn buurt kom. Hij sloeg en verkrachtte me ook, net als mijn vader. Maar dat is zoiets geks meneer, niemand begrijpt dat: ik was het al zo gewend. Ik wilde enkel nog leven voor de kermis, de attractie, de mensen. Ik was mijn paarden al kwijt, mijn dressuurnummer. Ik wilde niet nog eens dat mijn leven afgepakt zou worden. En toch heeft hij dat gedaan.

Mevrouw G. huilt maar wil per se doorvertellen. Het is alsof ze niet mag stoppen voordat ze haar verhaal volledig heeft verteld. Elke zin kost haar moeite en lijkt haar fysiek pijn te doen.

‘Hij heeft de attractie van me afgepakt en reist nu alleen door het land. Hij heeft mijn attractie van me gepikt, mijn leven. Ik kan het niet meer aan. Dit is het belangrijkste seizoen van het jaar. Ik moet er zijn. Ik moet erbij zijn. En zit ik op een kamertje. Nooit heb ik in een huis gewoond. Ik moet reizen, het publiek. Ik kan niets anders. Ik weet niet meer wat ik moet doen. Ik wil niet meer meneer. Ik wil niet meer!’

Ze is op. Met diepe halen laat zij haar verdriet de vrije loop en huilt. Ze huilt een heel leven vol. De zaakwaarnemer vertelt me over haar gebogen hoofd heen dat hij met de rechtszaak omtrent haar bezit bezig is. Maar het duurt en duurt maar. De zaak blijkt juridisch gecompliceerd in elkaar te zitten. Ik vraag hem waarom hij in vredesnaam tóch naar onze afspraak is gekomen. Deze morgen heeft ze zich tenslotte van het leven willen beroven. Waarom is zij nu niet opgenomen of wordt zij behandeld? ‘Dat wilde ze zelf. Ze wilde haar verhaal doen. Ze zoekt elke strohalm die ze kan vinden in de hoop dat iemand haar dat ontnomen leven terug kan geven. De attractie, de kermis, het rondreizen.’

Ik voelde mij die hele verdere dag onmachtig. Het enige wat ik kon zeggen tegen mevrouw G. met alle compassie die ik maar in mijn vezels heb, was dat zij professionele hulp nodig had. En dat ik met heel mijn hart hoopte dat zij deze zou gaan zoeken zodat haar verdriet meer dragelijk zou kunnen worden. Ik vertelde haar hoezeer ik de onder de indruk was van haar verhaal en dat ik haar dankbaar was dat ze het me had willen vertellen. En die vreselijke professionele laatste rotzin: ‘Ik wens u heel veel sterkte in de toekomst mevrouw.’ Dat was het dan. Rapportage opstellen en terugmelden aan de gemeente. ‘Betrokkene kan niet worden opgenomen in traject omdat de psychische belemmeringen momenteel veel te groot zijn om op enigerlei wijze te participeren aan het reïntegratietraject en arbeid in de breedste zin. Oorzaak: passie.’ En dan maar hopen dat ze goed terecht komt.

Regelmatig werk ik meer dan 40 uur en doe ik thuis nog het een en ander. Met meer dan gemiddeld enthousiasme vertel ik over mijn vak aan anderen en train ik mensen. Ik zou oprecht niet goed weten welk ander vak ik zou kunnen en willen uitoefenen. Ik durf te zeggen dat ik gepassioneerd ben in wat ik doe. Maar net als mijn moeder altijd al zei: overal waar ‘te’ voor staat is niet goed. Misschien is dat wel wat passie werkelijk is: iets waar per definitie ‘te’ voor staat.

Diegene die een dergelijk geval van passie succesvol weet te behandelen verdient wat mij betreft de Nobelprijs. Maar laat ons realistisch blijven. Waarschijnlijk kan mevrouw G. inmiddels redelijk kalm en afgevlakt op haar kamertje verblijven met dank aan Oxazepam en een antidepressivum. Effectieve middelen die, in de juiste doses, elke resterend golf passie de kop indrukken. Waarschijnlijk haar verdere leven lang. Passie is nu eenmaal onbehandelbaar. Hoed u.