Angst, Depressie en ADHD

De gemiste diagnose

In mijn werkkamer zit Marga, een jeugdig ogende vrouw van begin vijftig, die me uitgebreid vertelt over haar leven. Een leven vol obstakels, moeilijkheden en klachten, waar ze zich al struikelend doorheen beweegt. Ze zit op het puntje van haar stoel. Tijdens haar verhaal springt ze van de hak op de tak, verliest zich voortdurend in details en maakt een gespannen en gejaagde indruk. Momenteel voelt ze zich futloos, somber en labiel. Het is niet de eerste keer dat ze zich zo voelt. Haar huisarts heeft jaren geleden al een depressie vastgesteld die steeds terugkeert en ook haar gejaagdheid en concentratieproblemen zou verklaren. Marga komt bij mij omdat ze vastloopt in haar werk. Ze heeft zo'n last van haar concentratieproblemen dat ze niet meer zichzelf durft te vertrouwen in haar werk. Ze vraagt zich continue af of ze niet iets over het hoofd heeft gezien of vergeten is. Ze is regelmatig het overzicht kwijt en raakt hiervan in paniek. Hierdoor wordt ze steeds faalangstiger en raakt ze uitgeput. Tijdens haar verhaal rijst bij mij onmiddellijk de vraag of er geen sprake kan zijn van ADHD naast de depressie.

{mospagebreak heading=Inleiding&title=De gemiste diagnose}

Hoe komt het nu dat volwassenen met ADHD zo vaak een angststoornis of een depressie ontwikkelen? Angst en paniek worden als bijkomende klachten van ADHD meer gezien als een gevolg van de chaos. Een gebrek aan overzicht door het aandachtstekort kan tot paniek leiden. En bij herhaling leiden tot de ontwikkeling van een paniekstoornis. Het aandachtstekort kan er ook voor zorgen dat men overmatig precies of zelfs dwangmatig op alle details gaat letten om maar niets te vergeten. Of overgestructureerd wordt om de chaos het hoofd te bieden. In eerste instantie is dit natuurlijk heel adequaat, maar het zou ook tot een dwangstoornis kunnen leiden. De hoeveelheid indrukken die men buiten de deur opdoet, kan door iemand met ADHD als overweldigend worden ervaren en ertoe leiden dat men deze liever vermijdt en bijvoorbeeld straatvrees ontwikkelt. Volwassenen met ADHD bemerken dat de waarneming van hun eigen gedrag vaak afwijkt van hoe de omgeving het beziet. Dit kan leiden tot conflicten of het vermijden van sociaal contact. In sommige gevallen zelfs tot een sociale fobie. Angst kan ook beschouwd worden als een manier om zichzelf te remmen.

Een leven vol chaos en gestruikel kan er voor zorgen dat iemand faalangst ontwikkelt of een negatief zelfbeeld. Vaak zie je dat volwassenen met ADHD én een depressie, deze laatste ontwikkeld hebben als reactie op het falen. Men ziet de toekomst somber tegemoet. Er gaat geen dag voorbij dat ze niet herinnerd worden aan hun problemen. Ze verliezen de energie en zin in dingen omdat ze menen dat het toch allemaal geen zin heeft. Veel volwassenen met ADHD hebben als gevolg van hun stoornis werken/of relatieproblemen gekregen. Andere veel voorkomende gevolgen zijn: leerproblemen, financiële problemen, veel ongelukken door risicozoekend gedrag, veel conflicten. Redenen genoeg om depressief te worden. Het horen van de diagnose kan er ook toe leiden dat iemand tijdelijk wat depressiever wordt. Dit wordt gezien als rouw om gemiste kansen.

{mospagebreak title=De gemiste diagnose} 

Marga blijkt haar leven lang al last te hebben van aan-dachts- en concentratieproblemen. Op school staart ze uren uit het raam en heeft ze moeite zich te concentreren op wat de juf vertelt. Regelmatig krijgt ze te horen dat ze beter moet opletten. Thuis vallen haar problemen niet zo op. Ze groeit op in een groot gezin op een boerderij met weinig individuele aandacht. Ze is altijd buiten aan het spelen en heeft een hekel aan haar huiswerk. Haar intelligentie zorgt ervoor dat ze met minimale inspanning toch haar schooldiploma haalt, al geeft Marga wel aan dat er meer in haar zit dan dat er uit is gekomen. Pas in haar werk krijgt ze echt last van haar concentratieproblemen. Ze is snel afgeleid en verveeld. Ze heeft moeite om dingen af te maken. Ze stelt haar werkzaamheden eindeloos uit, is chaotisch en vaak dingen kwijt. Bij geen enkele werkgever houdt ze het langer dan een paar jaar vol. Door haar vergeetachtigheid laat ze regelmatig steken vallen. Ze verliest vaak het overzicht en hier raakt ze van in paniek. De chaos probeert ze het hoofd te bieden door alles vier keer te controleren. Hier raakt ze op den duur geheel uitgeput door. Ze ontwikkelt faalangstgevoelens en raakt na iedere mislukking gedeprimeerder. "Ik wil wel, maar het lukt niet", verzucht ze keer op keer. Ze begint aan zichzelf te twijfelen en vindt zichzelf zo langzamerhand een ramp die tot niets in staat is. Wanneer ik bij Marga de diagnose ADD (zie kader pagina 12) vaststel, ervaart ze voor het eerst erkenning voor haar klachten en problemen. De diagnose ADD is geen excuus maar een verklaring. En een juiste behandeling biedt nieuwe mogelijkheden.

{mospagebreak title=De gemiste diagnose}

Qua behandeling wordt er naast medicatie ook voorlichting en coaching aangeboden. Dit laatste kan zowel individueel als in een groep. Gedurende de coaching worden alle problemen in kaart gebracht en worden er doelen geformuleerd die moeten leiden tot concrete acties die de cliënt zelf wil uitvoeren. Coaching is dus praktische begeleiding waar geleerd wordt doelgericht te werken en waar veel steun en informatie wordt geboden. Gebieden waarbinnen coaching kan plaatsvinden zijn bijvoorbeeld leefomgeving, organisatie en planning, financiën, werk- en dagbesteding, relatie en gezin. Het doel van groepscoaching ligt op het gebied van voorlichting, steun en lotgenotencontact. Er bestaan verschillende soorten groepen, waaronder: de introductiegroep, de doelengroep en een speciale groep voor vrouwen met ADHD. De inhoud en structuur van de groep staan van tevoren vast. Opvallend is dat deelname aan een groep als heel positief wordt ervaren. De (h)erkenning in de groep is vaak groot en er wordt ook stilgestaan bij iemands sterke kanten.

Marga is na de diagnose in eerste instantie heel erg opgelucht, maar na de roes van de eerste weken komt er ook ruimte voor rowic om gemiste kansen. Ze lijkt weer terug te zakken in haar depressie. Door voorlichting, steun en anli-depressiva krabbelt ze na verloop van tijd weer overeind en wil ze beginnen met de behandeling van ADHD. Marga start met een intensief behandeltraject van medicatie, individuele en groepscoaching.

Mocht u na het lezen van dit artikel meer willen weten over ADHD dan kunt u deze informatie vinden op: www.psyq.nl. Hier kunt u ook de ADHD zelf rapportagelijs t invullen die u een eerste aanwijzing biedt of verder onderzoek zinvol is.

Esther Koelwijn is werkzaam als docent bij 'Kenniscentrum ADHD bij volwassenen' van PsyQ, psycho-medische programma's te Den Haag, en als Gz-psycholoog bij Altaan, Centrum voor Arbeid en Psyche.

{mospagebreak title=Wat is ADHD?}

Wat is ADHD?
ADHD staat voor aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Aandachtstekort betekent: moeite hebben aandacht op te brengen voor taken of bezigheden. Dit is geen kwestie van onwil, maar van onvermogen. ADHD bestaat uit drie kernsymptomen: aandachts- of concentratieproblemen, hyperactiviteit of (innerlijke) onrust en impulsief gedrag. Veel volwassenen hebben daarnaast last van snel wisselende stemmingen en prikkelbaarheid. Overigens kan ADHD zich ook uiten in alleen aandachtstekort of concentratieproblemen, ook wel ADD genoemd. Alleen wanneer er sprake is van levenslang disfunctioneren door de kernsymptomen op tenminste twee levensterreinen (bijvoorbeeld werk en relaties) en beginnend in de kindertijd kan de diagnose ADHD gesteld worden. De diagnose ADHD is niet met honderd procent zekerheid te stellen. Er wordt gesproken van de mate van waarschijnlijkheid dat de diagnose klopt. Hoe meer bronnen van informatie op ADHD wijzen, hoe groter de waarschijnlijkheid. ADHD komt bij één tot drie procent van de volwassen bevolking voor. De belangrijkste oorzaak van ADHD wordt gevonden in de erfelijke aanleg.

ADHD en de hersenen
Uit beeldvormend hersenonderzoek blijkt dat de hersenen van kinderen met ADHD gemiddeld zo'n vijf procent kleiner zijn dan die van kinderen zonder ADHD. Daarnaast heeft men zowel bij kinderen als bij volwassenen tijdens concentratietaken onderactiviteit (verminderde doorbloeding en verminderde suikerstofwisseling) gemeten in de voorste delen van de hersenen, met name in de frontaalkwab. Dat zijn de gebieden die betrokken zijn bij aandacht en concentratie, informatieverwerking en de 'remfunctie'. Men veronderstelt dat door een tekort aan bepaalde neurotransmitters (boodschapperstoffen in de hersenen) de zenuwprikkels onvoldoende worden doorgegeven. ADHD wordt dus beschouwd als een ;nfunctiestoornis.

ADHD en medicatie
Medicatie vormt de basis van de behandeling en geeft de beste kans op verbetering van de klachten. Stimulantia zijn voor ADHD eerste keuze. Denk hierbij aan methylfenidaat (merknaam: ritalin en concerta) en dextro-amfetamine. Waneer er naast ADHD sprake is van een angststoornis en/of een depressie, worden op medicamenteus gebied eerst de angst en/of depressie behandeld. De reden hiervoor is dat mensen met een onbehandelde angststoornis op stimulantia vaak met een toename van angstklachten reageren. Bij depressie is de ernst vaak zodanig van invloed op het leven van de cliënt, dat de behandeling daardoor stagneert. Daarnaast is het effect van de behandeling van ADHD beter te beoordelen wanneer de depressie opgeklaard is.

Bron: Silhouet, focus op angst en depressie

Voor meer interessante artikelen kunt u een abonnement afsluiten bij Silhouet voor slechts 25 euro per jaar.